معرفی کتاب «العمدة ابن بطريق»
كتاب العمدة تأليف ابن بطريق كه نام اصلى و كامل آن عبارت است از «عمدة عيون صحاح الأخبار فى مناقب الإمام الابرار»، توسط شمس الدين ابوالحسين يحيى بن حسن بن حسين بن على بن محمد بن بطريق اسدى حلى (533ـ600ق) معروف به «يحيى بن بطريق» تأليف شده است. او كه از محدّثان، متكلمان، و فقهاى برجسته شيعه در قرن ششم هجرى بود، با مسافرت به مناطق مختلف اسلامى مثل شامات، حجاز، عراق، و ايران علاوه بر نشر و تدوين فقه و عقايد شيعه به فراگيرى احاديث اهل سنت از محضر اساتيد بزرگ زمان خود در آن شهرها پرداخت; به گونه اى كه در علم حديث و رجال اهل سنت نيز تبحّر و تسلط كامل يافت. بنابراين غالب كتابهايى كه تأليف كرده است مستند بر كتابهاى معتبر حديثى اهل سنت است. بويژه كتاب العمده كه مستند بر صحيحين (مسلم و بخارى)، الجمع بين الصحيحين (ابو عبد الله حميدى)، الجمع بين الصحاح السته (ابوالحسين اندلسى)، مسند احمد و تفسير ثعلبى مى باشد. در واقع العمدة، كتاب همه اهل اسلام درباره جايگاه و ويژگيهاى واقعى على بن ابى طالب(عليه السلام)است. ابن بطريق در مقدمه كتاب علت تدوين آن را بيان كرده است، او در اول و آخر كتاب گفته است كه مطالب اين كتاب بر گرفته از مهمترين كتابهاى اسلامى است كه طالبان بصيرت و هدايت از آنها بهره مى جويند. وى روايات اهل سنت را نه صرفاً از روى كتاب بلكه از طريق سلسله سندهاى خود نويسنده كتاب ها نقل كرده است يعنى به عنوان يك راوى به نقل آنها پرداخته است نه به عنوان نويسنده. از اين رو كتابش براى اهل سنت نيز حائز اهميت است و او خودش مى گويد: «با صحت نقل، استدلال ثابت مى شود; بنابراين، روايات ناب و كاملا معتبر را كه هيچ شك و شبهه اى در صحت آنها وجود ندارد و همه بزرگان اهل حديث و تاريخ اسلام درباره آنها اتفاق نظر دارند، نقل و گردآورى كردم تا شبهه هاى شيطانى و نفاق آميز فتنه انگيزان درباره ولايت و شخصيت على بن ابى طالب و فرزندانش(عليهم السلام) از ميان برود». در واقع اين كتاب يك تفسير روايى بر آيات نازل شده در حق اهل بيت پيامبر(عليهم السلام) به شمار مى رود.
ابن بطريق اين كتاب را در چهل و پنج فصل با عناوينى درباره على و اولاد او(عليهم السلام) تنظيم كرده است مثل نسب اميرالمؤمنين(عليه السلام)، آيات نازل شده در شأن آن حضرت، احاديث معتبر نبوى درباره خلافت و وصايت آن حضرت، و فضايل او.
ابتداى هر فصل را با احاديثى درباره تفسير آيات مربوط به ذوى القربى و اهل بيت آغاز كرده و همه احاديث معتبر در ذيل آيات نازل شده در شأن على و اولاد على(عليهم السلام) را آورده است. بنابراين، كتاب العمده يك كتاب نقلى (حديثى) مى باشد، مجموع احاديث نقل شده در اين كتاب نهصد و ده حديث است كه تعداد احاديث نقل شده از هر منبع به ترتيب زير مى باشد:
1ـ يك صد و نود و چهار حديث از «مسند احمد ابن حنبل»; 2ـ هفتاد و نه حديث از «صحيح بخارى»; 3ـ نود و پنج حديث از «صحيح مسلم»; 4ـ يك صد و بيست و هشت حديث از «تفسير ثعلبى»; 5ـ پنجاه و شش حديث از «الجمع بين الصحيحين» حميدى; 6ـ دويست و پنجاه و نه حديث از «كتاب مناقب ابن مغازلى»; 7ـ چهل و نه حديث از كتاب «الجمع بين الصحاح الستة» تأليف رزين بن معاويه; 8ـ شش حديث از «غريب الحديث» ابن قتيبه دينورى; 9ـ هفت حديث از مصابيح فرّاء; 10ـ شش حديث از «الفرودس» ابن شيرويه ديلمى; 11ـ دو حديث از «المغازى» محمد بن اسحاق ; و احاديثى از كتابهاى تخريج ابن نعيم در الاستيعاب، كتاب ابن منده، و ملاحم احمد بن منادى، و تاريخ طبرى.
البته كار ابن بطريق در اين كتاب، صرفاً نقل احاديث نبوده است بلكه علاوه بر نقل آنهابه تحليل و تطبيق معانى الفاظ روايات نيز پرداخته است كه همين نكته بر اهميت كتابش افزوده است.
او پس از ذكر منابع و تعداد احاديث هر فصل، سندها و طرق آنها را به طور كامل آورده است تا جاى هيچ ترديدى در صحت نقل احاديث باقى نماند.
اين كتاب با تحقيق و مقدمه استاد شيخ جعفر سبحانى در قم چاپ شده است.
 

منابع:
1ـ خيرالدين زركلى، الأعلام، بيروت، دارالعلم للملايين، چ 8، 1989م، ج8، ص141; ج3، ص92 و 223; ج7، ص175; ج10، ص83 و 188; ج21، ص5; ج22، ص318.
2ـ سيد محسن امين، أعيان الشيعة، بيروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1406 ق، ج3، ص423; ج10، ص289.
3ـ عمركحالة، معجم المؤلفين، بيروت، دار إحياءالتراث العربى، ج13، ص190.
4ـ سيد محسن امين، مستدركات اعيان الشيعه، بيروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1408ق، ج1، ص254.
5ـ فخرالدين محمد رازى، مفاتيح الغيب، بيروت، داراحياء التراث العربى، چ3، 1420ق، ج46، ص348.
6ـ ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغة، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، بيروت، دارإحياء الكتب العربيّة، 1387ق (20 جلد در 10 مجلد)، ج14، ص63.
7ـ سيد محمد حسين حسينى جلالى، فهرس التراث، قم، دليل ما، 1422ق، ج 1، ص 622.
8ـ ميرزا عبدالله افندى تبريزى، تعليقة أمل الآمل، قم، كتابخانه آية الله مرعشى نجفى، 1410ق، ص 334.
9ـ ابن حجر عسقلانى، لسان الميزان، بيروت، مؤسسة الأعلمى للمطبوعات، چ2، 1390ق، ج 6، ص247.